Een derailleur is het onderdeel van je fiets waarmee je tijdens het rijden van versnelling wisselt. Het mechanisme verschuift de ketting van het ene tandwiel naar het andere, zodat je makkelijker kunt trappen bij een klim of sneller kunt rijden op vlak terrein. Vrijwel elke sportieve fiets, racefiets en mountainbike heeft een derailleur. Op stadsfiets zie je vaker een naafversnelling, maar ook daar rukt de derailleur op.

Hoe werkt een derailleur op een fiets?

Een derailleursysteem bestaat uit twee onderdelen: de voor-derailleur en de achter-derailleur. De voor-derailleur beweegt de ketting tussen de kettingbladen bij het trapas (de cranks). De achter-derailleur doet hetzelfde bij het cassette-tandwiel achterin het wiel. Samen bepalen ze in welke combinatie de ketting loopt, en daarmee hoe zwaar of licht je trapt.

Je bedient de derailleurs via de schakelhendels op het stuur, verbonden met een stalen kabel of draadloze elektronica. Als je schakelt, trekt de kabel de derailleur zijwaarts. Een veer zorgt dat de derailleur terugveert als je de spanning weer loslaat. De achter-derailleur houdt ook de kabelspanning in het systeem op peil via een spannertje (het derailleurlichaam met twee kleine wieltjes).

Typen derailleurs: van eenvoudig tot elektronisch

Er zijn grofweg drie categorieën derailleurs op de markt:

• Mechanisch: de klassieke variant met stalen kabels. Betrouwbaar, eenvoudig te repareren en relatief goedkoop. Geschikt voor de meeste fietsers.
• Elektronisch: merken als Shimano (Di2), SRAM (eTap) en Campagnolo (EPS) bieden draadloze of bedrade elektrische derailleurs. Schakelen gaat vrijwel zonder krachtsinspanning en de afstelling is preciezer. Nadeel: duurder in aanschaf en je hebt een accu nodig die je regelmatig oplaadt.
• 1x-systeem: steeds populairder op mountainbikes en gravel fietsen. Hierbij ontbreekt de voor-derailleur en werk je met alleen een grote cassette achter (soms 10 tot 12 tandwielen). Simpeler systeem, minder onderhoud, maar iets minder fijn verdeeld schakelbereik.

Merken en niveaus

De drie grote merken zijn Shimano, SRAM en Campagnolo. Elk merk heeft een eigen hiërarchie van instapniveau tot topsport. Bij Shimano loopt dat bijvoorbeeld van Altus en Acera (instap, stadsfietsen en lichte mountainbikes) via Deore en SLX (middenklasse) naar XT, XTR en Dura-Ace (hoog en topsegment). SRAM heeft een vergelijkbare opbouw met namen als Apex, Rival, Force en Red. Campagnolo is vooral actief in het racewereldje met Centaur, Chorus en Super Record.

Een hogere klasse betekent doorgaans lichter gewicht, betere schakelnauwkeurigheid en duurzamere materialen. Voor de doorsnee fietser is een mid-range groep als Shimano 105 of SRAM Rival al meer dan voldoende. Topgroepen zijn fijn als gewicht telt of als je heel veel kilometers maakt.

Afstellen van een derailleur

Een slecht afgestelde derailleur schakelt te langzaam, slaat de ketting over of maakt knarsende geluiden. Gelukkig zijn de meeste problemen zelf op te lossen. De belangrijkste afstelopties zijn:

• Kabelspanning: te weinig spanning zorgt dat de ketting niet snel genoeg naar een groter tandwiel gaat. Draai de kabelspanner (de tonnetjes aan het stuur of aan de derailleur zelf) een of twee slagen los om meer spanning te geven.
• Eindschroeven (limietschroeven): twee kleine schroeven (H en L) bepalen hoe ver de derailleur naar binnen en buiten mag bewegen. Staan die verkeerd, dan valt de ketting af het tandwiel. Draai de H-schroef bij als de ketting te ver naar buiten gaat, de L-schroef bij als de ketting te ver naar binnen gaat.
• B-schroef (achter-derailleur): regelt de afstand tussen de bovenste katrol en de cassette. Te dicht geeft knarsen, te ver geeft traag schakelen.

Heb je elektronische derailleurs, dan gaat afstellen via een app of een drukknop op de derailleur zelf. Dat is iets anders dan bij mechanische versies, maar het principe (de derailleur precies boven het juiste tandwiel positioneren) blijft hetzelfde.

Onderhoud van de derailleur fiets

Weinig onderdelen profiteren zo sterk van regelmatig onderhoud als de derailleur. Vuil en droog vet zorgen snel voor haperende schakelactie. Een paar praktische tips:

• Reinig de katrolwieltjes (de kleine tandwielen in de achter-derailleur) regelmatig. Ze trekken veel vuil aan en dragen dat rechtstreeks over op de ketting.
• Smeer de schakelkabels licht in, of vervang ze na één of twee seizoenen. Verroeste kabels trekken stroef, wat de schakelkwaliteit direct vermindert.
• Controleer of de derailleurhouder niet verbogen is. Dit is het stukje aluminium (een vervangbaar onderdeel) waaraan de achter-derailleur bevestigd zit. Een lichte klap kan deze houder verbuigen, waarna de derailleur scheef hangt en nooit meer goed schakelt.
• Vervang de ketting op tijd. Een uitgerekte ketting slijt de tandwielen en de derailleurs extra snel. Meet de kettingslijtage met een kettingcontrolemeter.

Wanneer vervang je een derailleur?

Een derailleur gaat bij normaal gebruik en goed onderhoud gemakkelijk tienduizenden kilometers mee. Vervanging is nodig als de schakelpennen (de zijplaatjes die de beweging overbrengen) versleten zijn, als het derailleurlichaam gebarsten is na een val, of als de katrolwieltjes zo ver versleten zijn dat het systeem niet meer nauwkeurig schakelbaar is. In veel gevallen koop je dan alleen losse katrolwieltjes of een nieuwe derailleurhouder, niet meteen een compleet nieuw systeem.

Let bij vervanging op de compatibiliteit: het aantal versnellingen op de cassette (8, 9, 10, 11 of 12 speed) moet overeenkomen met de derailleur en de schakelhendels. Meng je merken, dan werkt het systeem vaak niet goed samen, tenzij je een adapter gebruikt zoals de SRAM-Shimano Ratio Technology of een universele oplossing van Jtek of Wolf Tooth.

Een goed onderhouden derailleur merk je nauwelijks tijdens het rijden: de ketting vliegt soepel van tandwiel naar tandwiel zonder dat je erover nadenkt. Merk je dat schakelen moeite kost, hoor je getik of knars, of valt de ketting regelmatig af? Dan is het tijd om de derailleur van je fiets even goed onder de loep te nemen, want in de meeste gevallen is het probleem met een klein klusje of een nieuwe kabel snel opgelost.