De versnelling van je fiets bepaalt hoe makkelijk je trapt op vlak terrein, bij tegenwind of bergopwaarts. Een versnellingsysteem zorgt ervoor dat je de weerstand op de trappers aanpast zonder harder of langzamer te hoeven rijden. Of je nu een stadsfiets met 3 versnellingen hebt of een racefiets met 22, het principe is steeds hetzelfde: de ketting loopt via tandwielen met verschillende groottes, waardoor elke trapbeweging meer of minder vooruitgang geeft.

Hoe werkt de versnelling van een fiets?

Een fietsversnelling werkt door de ketting te verschuiven naar een ander tandwiel, ook wel een pignon of sprocket genoemd. Aan de voorkant zit het kettingblad (bevestigd aan de trapas), aan de achterkant de cassette of het tandwiel. Hoe groter het verschil in tandenverhouding, hoe zwaarder of lichter de versnelling aanvoelt.

Dat verschil in tandwielgrootte heet de overbrengingsverhouding. Trap je met een groot tandblad vooraan en een klein tandwiel achteraan, dan leg je per omwenteling van de pedalen een grote afstand af. Dat is een zware, maar snelle versnelling. Omgekeerd, klein voorblad en groot achtertandwiel, geeft een lichte versnelling waarbij je makkelijker trapt maar minder snel gaat. Dit is handig bij klimmen of een zwaar beladen fiets.

Soorten versnellingssystemen

Er zijn twee veelgebruikte systemen: de derailleur (ook wel kettingschakelaar) en de naafversnelling. Bij een derailleur schuift de ketting zichtbaar van het ene tandwiel naar het andere. Dit systeem biedt vaak meer keuze in versnellingen, is lichter en populair op race- en mountainbikes. Nadeel: het vergt regelmatig onderhoud en is gevoelig voor vuil en slijtage.

De naafversnelling zit verborgen in de achteras van het wiel. De versnellingsschakeling vindt binnen de naaf plaats, wat het systeem minder gevoelig maakt voor weer en vuil. Je vindt het vaak op stadsfietsen en e-bikes. De onderhoudsbehoefte is lager, maar reparatie is complexer en het systeem is zwaarder dan een derailleur.

Versnelling fiets afstellen: wanneer en hoe

Een versnelling die niet goed schakelt, klinkt soms als getik of geknars op de ketting, of de fiets slaat terug naar een andere versnelling dan je hebt gekozen. Dat betekent meestal dat de kabelspanning of de begrenzing van de derailleur niet meer klopt. Dit kun je in veel gevallen zelf oplossen met een schroevendraaier.

Zo stel je een achterderailleur af:

• Zet de fiets ondersteboven of in een standaard zodat het achterwiel vrij kan draaien.
• Schakel naar de kleinste versnelling achteraan (lichtste = grootste tandwiel bij naaf, of kleinste bij sportfiets, afhankelijk van systeem).
• Controleer of de kabel goed gespannen staat. Te los: de derailleur reageert traag. Te strak: de ketting schakelt vanzelf naar een zwaarder wiel.
• Draai de spanningsknop (barrel adjuster) op de derailleur of hendel een kwartslag tegelijk bij totdat de schakelaar soepel werkt.
• Controleer de eindstops (twee kleine schroeven op de derailleur, gelabeld H en L). H begrenst de lichtste, L de zwaarste versnelling. Staat de ketting te ver door, dan moet je de eindstop iets verder aandraaien.

Voor een naafversnelling is afstellen eenvoudiger: de merktekens op de kabelverbinding bij de naaf moeten op één lijn staan als je de fiets in de middelste versnelling zet. Lukt het afstellen niet, of schakelt de fiets nog steeds niet goed na meerdere pogingen, dan is een fietsenmonteur de aangewezen oplossing.

Single speed: fiets zonder versnelling

Niet elke fiets heeft een versnellingsysteem. Een single speed fiets heeft één vaste tandwielverhouding en dus geen schakelaar. Dat maakt hem simpel, licht en weinig onderhoudsgevoelig. De ketting die daarvoor wordt gebruikt, is anders dan een schakelketting. Single speed ketens zijn breder en minder flexibel zijwaarts, wat past bij het vaste tandwiel. Gebruik je per ongeluk een schakelketting op een single speed, dan slijt die veel sneller.

Of je een fiets met veel versnellingen nodig hebt, hangt af van waar je rijdt. In een vlakke stad is een 3-versnellingsnaaf of single speed prima. Rij je regelmatig heuvelachtig terrein, dan geeft een bredere versnellingscassette je meer mogelijkheden om een comfortabele trapfrequentie aan te houden. Begin met controleren of je huidige versnelling goed is afgesteld voordat je overstapt op een ander systeem, want de meeste schakelproblemen zijn snel en goedkoop te verhelpen.